|
جامعترین و پر معنی ترین توصیف رسول الله (ص) از علم علی (ع) و پیوستگی آن به دریای بی كران دانش پیغمبری آن است كه خود را شهر علم و علی را دروازه آن شهر نامیده است. در حدیثی فرموده است: «من شهر علمم و علی در آن شهر است. هر كه علم می خواهد باید كه از این در وارد شود (كنزل العمال، 12/1130، الغدیر، 6/79) . و در حدیث دیگر فرموده است : «من شهر علمم و تو (ای علی) دروازه این شهری. دروغ می گوید آنكه می پندارد داخل شهری می شود كه در ندارد (الغدیر، 6/79) و در صحیح ترمذی آمده است: «من خانه حكمتم و علی در آن است» (صحیح، محمد بن عیسی ترمذی، 2/214) .
حدیث باب مدینه علم نزد علمای شیعی و زیدی صحیح و متواتر و نزد محدثین معتبرترین اسناد آن صحیح یا حسن است. محمد بن جریر طبری و ابن معین و حاكم نیشابوری و خطیب بغدادی و جلال الدین سیوطی به صحت صدور آن اعتراف نموده اند. در الغدیر (6/78 و 79) نام بیست و یك تن از محدثین سنی را ثبت نموده كه این حدیث را حسن یا صحیح می دانند. به علاوه الفاظ گوناگون آن را روایت كرده كه ده لفظ ذیلا ثبت می گردد:
1) انا مدینه العلم و علی بابها فمن اراد العلم فلیأت الباب، ترجمه آن قبلا نوشته شد،
2) انا مدینه العلم و علی بابها فمن اراد العلم فلیأت بابه. به روایت ابن عباس و به همان معنی كه گذشت،
3) انا مدینه العم و علی بابها و لا توتی البیوت الا من ابوابها. به روایت علی (ع) و به همان معنی كه گذشت،
4) انا دار الحكمه و علی بابها، به روایت صحیح ترمذی. ترجمه آن گذشت.
5) انا دار العلم و علی بابها، (مصابیح السنه) به همان معنی كه گذشت.
6) انا میزان العلم و علی كفتاه. یعنی من ترازوی علم و علی دو كفه آن ترازو است (فردوس الحكمه) .
7) انا میزان الحكمه و علی لسانه. یعنی: من ترازوی حكمت و علی شاهین این ترازو است (الرساله العقلیه) . مولانا جلال الدین دو حدیث مذكور را در مثنوی معنوی چنین ترجمه كرده است.
تو ترازوی احد خد بوده ای
بل زبانه هر ترازو بوده ای
8) انا مدینه الفقه و علی بابها. یعنی من شهر فقهم و علی دروازه آن شهر است (تذكره خواص الائمه) .
9) یا ام سلمه اشهدی. هذا علی امیر المؤمنین و سید المسلمین و عیبه علمی (وعاء علمی) و بابی الذی اوتی منه. یعنی: ای ام سلمه شاهد باش. این علی امیر مؤمنان و سید مسلمانان و صندوقچه و حافظ علم من است و این دروازه ای است به سوی من كه از طریق او نزد من توان آمد (حلیه الاولیاء، مناقب) .
مفسرین و عارفان و شاعران و هنرمندان اسلامی پیوسته حدیث مدینه علم را در زبانهای مختلف و به صورتهای گوناگون بازگو كرده اند و یكی از مضامین بزرگ حماسی و عرفانی در اشعار فارسی و عربی و تركی و اردو است.
فردوسی گوید:
كه من شهر علمم (شارسانم) علیم در است
درست این سخن گفت پیغمبر است
ناصر خسرو قبادیانی گوید:
در بود مر مدینه علم رسول را
زیرا جز او نبود سزای امانتش
گر علم بایدت به در شهر علم شو
تا بر دلت بتابد نور سعادتش
حكیم سنائی غزنوی گوید:
من سلامت خانه نوح نبی بنمایمت
تا توانی خویشتن ایمن ز هر شر داشتن
رو مدینه علم را در جوی پس در وی خرام
تا كی آخر خویش را چون حلقه بر در داشتن
چون همیدانی كه شهر علم را حیدر درست
خوب نبود غیر حیدر میر و مهتر داشتن
خضر فرخ پی دلیلی را میان بسته چو كلك
جاهلی باشد ستور لنگ و رهبر داشتن
و مولانا جلال الدین این حدیث شریف را چنین تغییر كرده است:
چون تو بابی آن مدینه علم را
چون شعاعی آفتاب حلم را
باز باش ای باب بر جویای باب
تا رسند از تو قشور اندر لباب
باز باش ای باب رحمت تا ابد
بارگاه، له كفوا احد
آخرین تحقیقی كه در باب صحت حدیث باب مدینه علم به عمل آمده كتابی است به نام «فتح الملك العلی بصحه حدیث باب مدینه العلم، علی» تألیف احمد بن محمد بن الصدیق المغربی (م 1380 ق) كه با مقدمه و حواشی دكتر محمد هادی امینی در اصفهان در 176 صفحه به چاپ رسیده است.
منابع: جز آنچه در متن آمده است، حلیه الاولیاء، حافظ ابو نعیم اصفهانی، 1/64، فضائل الخمسه من الصحاح السته، 2/248 به بعد سید مرتضی فیروزآبادی، تاریخ الخلفاء، 170، اعیان الشیعه، 1/341 به بعد، همه كتب حدیث و تاریخ شیعه مانند، بحار الانوار، عبقات الانوار، ناسخ التواریخ ـ و غیر آنها. | 